Ruwe koffie kwam en komt van de ene kant van de wereld, maar de drank hoort vooral bij de andere kant. Koffiehandelaars spelen sinds oudsher een cruciale rol in transport en bevoorrading. De grootste opslagplaats van ruwe koffie ter wereld? Die ligt in de Antwerpse haven.
Koffie-opslag in de Antwerpse haven. Fotograaf onbekend, 2000 - 2019. Havenbedrijf Antwerpen NV van publiek recht, Collectie Port of Antwerp.
De koffiehandel concentreerde zich in de zestiende en zeventiende eeuw rond de Jemenitische havenstad Mokka. Dat was tot Europese handelsreizigers ontdekten welk geld er te verdienen viel met de bonen. Aan het einde van de zeventiende eeuw voerde de Verenigde Oost-Indische Compagnie ruwe koffie in via de haven van Amsterdam.
In het eerste kwart van de achttiende eeuw ondernamen Oostendse Oost-Indiëvaarders expedities naar Indië en Mokka. Verder in de achttiende eeuw ontwikkelde de Oostendse haven zich als stapelplaats voor koffie en andere producten uit Franse kolonies. In de negentiende eeuw brak de koffietrafiek in de Antwerpse haven door. De koffie die in Antwerpen belandde, kwam tot 1830 zowel uit het Oosten als uit Latijns-Amerika om nadien vooral uit Latijns-Amerika en in mindere mate Congo te komen.
Zakken met koffiebonen worden in de haven van Les Cayes op Haïti aan boord gehesen. Foto door Andries Augustus Boom, 1912. Rijksmuseum Amsterdam, inv. nr. NG-2009-124-45-1.
Eens de koffie per schip was aangekomen in de Antwerpse haven, ontfermden de naties zich erover. Een natie was een vennootschap met een coöperatieve structuur. Natiebazen stuurden een ploeg havenarbeiders aan die met paard en kar de schepen losten en de koffie stapelden in pakhuizen.
Tot de verantwoordelijkheid van de naties hoorde niet alleen opslag, maar ook het afhandelen van douaneformaliteiten, het nemen van stalen uit de lading - bij wijze van kwaliteitscontrole - en het leveren aan branders of doorvoeren naar elders.
De pakhuizen voor ruwe koffie rezen vanaf het midden van de negentiende eeuw als paddenstoelen uit de grond in de Antwerpse haven. De haven had een ideale ligging: al een eind landinwaarts, met dus een gematigder klimaat dan aan zee, en perfect ontsloten via water, spoor en weg.
Wapenschild van de Molenbergnatie, tot vandaag de grootste koffiespecialist in de Antwerpse haven. Gemaakt in opdracht van de Molenbergnatie, ca. 1920. Collectie Molenbergnatie.
Koffie werd tot ver in de twintigste eeuw verpakt in jutezakken van ongeveer zestig kilo. Jute was een goedkope plantenvezel die in de koffieproducerende landen ruim voorradig was. De jutezakken werden lange tijd los of op palletten gestapeld in het ruim van het schip.
Vanaf de jaren tachtig van de twintigste eeuw dook de container op. Dat ‘metalen huis’ beschermde de koffie in de zakken extra tegen nadelige omgevingsfactoren als vocht of geur. De jutezakken raakten vervangen door big bags met een gewicht van ca. één ton en door liner bags. Dat waren zakken die een hele container – goed voor 21 ton – innamen.
Paard en kar brengen de jutezakken met koffie naar de opslagplaats in de Antwerpse haven. Foto door ©Louis Van Cauwenbergh. FelixArchief, inv. nr. FOTO-OF#781.
De pakhuizen voor ruwe koffie rezen vanaf het midden van de negentiende eeuw als paddenstoelen uit de grond in de Antwerpse haven. De haven had een ideale ligging: al een eind landinwaarts, met dus een gematigder klimaat dan aan zee, en perfect ontsloten via water, spoor en weg.
Dat was lang anders geweest. Gedurende bijna twee eeuwen - van 1585 tot 1795 – was de haven een binnenhaven geweest, als gevolg van de afsluiting van de Schelde na het Beleg van Antwerpen in de Tachtigjarige oorlog. Het merendeel van de opgeslagen koffie was bedoeld voor snelle of trage doorvoer.
Vandaag ligt in de Antwerpse haven zo’n 250.000 ton ruwe koffie opgeslagen, goed voor 27 miljard kopjes. De haven is daarmee de grootste opslaglocatie voor ruwe koffie ter wereld. Ze is toeleveringshaven voor de termijnmarkten van New York en Londen. Daar worden geen echte koffiebonen verhandeld, maar wel grote contracten, gesloten tussen verkopers en kopers.
Spoorlijn door de opslagloods voor koffie van de firma Roels-Simoens. Fotograaf onbekend, ca. 1960. Collectie Koffiebranderij De Witte Zwaan.
