Marthe Sobry wint scriptieprijs VLG met masterthesis over boekhouding op de boerderij

Voor haar analyse vertrok Marthe vanuit het idee van agrarische kennisnetwerken. Ze onderzocht dus niet alleen hoe boekhouding van bovenaf werd gepromoot, maar ook hoe die kennis circuleerde tussen overheid, landbouworganisaties, onderwijsinstellingen, voorlichters, boekhoudkantoren, boeren en hun gezinnen.

Om dat verhaal te reconstrueren, werkte ze met uiteenlopende bronnen: de tijdschriften Landbouwtijdschrift, Agricontact en Bij de Haard, afleveringen van het televisieprogramma Voor Boer en Tuinder en zes interviews. Die combinatie maakt haar onderzoek bijzonder rijk, omdat zowel de institutionele kant als de dagelijkse praktijk aan bod komen.

Die interviews kwamen er niet vanzelf. Een eerste zoektocht naar landbouwers die haar te woord wilden staan leverde weinig reacties op, waarna Marthe terugviel op contacten via haar ouders en grootouders. “Als boerendochter was het gemakkelijker om toegang te krijgen via het netwerk van mijn familie”, zegt ze. “Mensen waren misschien ook iets opener, omdat ze voelden dat ik niet kwam oordelen.” Dat was belangrijk, want praten over financiën is niet evident. Marthe maakte daarom meteen duidelijk dat haar vragen niet over precieze cijfers gingen, maar over werkmethodes en ervaringen. Zo kwamen er gesprekken tot stand die een tastbaar beeld geven van de plaats van boekhouding in het dagelijkse boerenleven.

Uit haar onderzoek blijkt duidelijk dat boeren niet vanzelf warm liepen voor bedrijfsboekhouding. Dat zit ook vervat in de titel van haar masterthesis: de boer was “geen man met de pen in de hand”. Boekhouden betekende extra werk en vroeg een vorm van regelmaat en administratieve discipline die niet altijd aansloot bij de expertise of identiteit van landbouwers. Bovendien hielden veel boeren hun inkomen liever voor zichzelf. De stap naar een voorlichter of consulent was dus niet alleen praktisch, maar ook mentaal een grote stap.  

Toch brak de bedrijfseconomische boekhouding geleidelijk door. In de jaren 1950 stond ze nog in de kinderschoenen, in de jaren 1960 won ze aan belang en vanaf de jaren 1970 werd ze steeds nadrukkelijker gestimuleerd. Voor de overheid en aanverwante instellingen was boekhouding een manier om meer inzicht te krijgen in de economische toestand van landbouwbedrijven, zeker in een periode waarin het Europese landbouwbeleid uitgebouwd werd en data belangrijker werden voor subsidieverwerving en beleidsevaluatie. Voor landbouwers zelf werd boekhouding vooral aantrekkelijk wanneer er een concreet voordeel tegenover stond, bijvoorbeeld financiële compensatie of betere inzichten in het eigen bedrijf. Ze was nooit verplicht, maar werd wel almaar sterker gepromoot.

Een van de interessantste conclusies van Marthes onderzoek is dat landbouwers in dit verhaal minder input hadden dan ze had verwacht om de nieuwe kennis mee vorm te geven. Bij technische innovaties wordt vaak benadrukt dat boeren zelf actief kennis produceren en doorgeven. Bij boekhouding lag dat moeilijker: zij hadden meestal weinig voorafgaande expertise op dat vlak. Toch hadden ze wel invloed. Hun terughoudendheid, hun praktische bezwaren en hun voorkeur voor eenvoudige systemen dwongen voorlichters en instellingen om hun aanpak bij te sturen. Boeren waren dus geen directe producenten van boekhoudkundige kennis, maar ze gaven wel mee vorm aan de manier waarop die kennis bruikbaar en aanvaardbaar werd gemaakt.

De masterthesis laat ook zien hoe sterk boekhouding verweven raakte met het familiale karakter van het landbouwbedrijf. Voor opvolgers bood ze een manier om het bedrijf beter te leren kennen en om de toekomst realistischer in te schatten. Zonen en dochters die landbouwonderwijs hadden gevolgd, maakten op school al kennis met boekhoudkundige principes en brachten die kennis soms mee terug naar huis. Daardoor konden ze meepraten over investeringen, rendement en strategie. Boekhouding werd zo een hulpmiddel bij bedrijfsoverdracht en modernisering.